Samenwerken als het ingewikkeld wordt

Wat gemeenten leren van AVE3 in de praktijk

Sarah Duister, Cas Barendregt

Gemeenten ondersteunen regelmatig inwoners met complexe problemen op meerdere leefgebieden. Vaak zijn verschillende organisaties betrokken, zoals wijkteams, zorgaanbieders, politie, woningcorporaties of het Zorg- en Veiligheidshuis. Die samenwerking loopt vaak goed, maar soms lopen partners vast door onduidelijkheid over verantwoordelijkheden, verschillende belangen en culturen, of omdat niemand het voortouw neemt voor verdere samenwerking. De Aanpak Voorkoming Escalatie (AVE) heeft daarom als doel om de keten van zorg en veiligheid beter te laten samenwerken, om zo escalatie te voorkomen. In dit artikel delen de gemeente Almelo, Eindhoven, Groningen en Zwolle hun ervaringen. Ze laten zien wat AVE kan opleveren, tegen welke knelpunten zij aanlopen en welke lessen bruikbaar zijn voor andere gemeenten.

AVE is ontwikkeld door bureau HHM. Voor wie meer wil weten over de achtergronden, inrichting van AVE in de vier gemeenten verwijzen we naar onze uitgebreide rapportage (pdf)

AVE

Het AVE-model beschrijft verschillende fasen van opschaling. Per fase kunnen de verschillende verantwoordelijkheden (casusregie, procesregie, operationele verantwoordelijkheid en bestuurlijke verantwoordelijkheid) worden toegewezen binnen de gemeente. In dit artikel ligt de nadruk op AVE3, de fase waarin een externe procesregisseur wordt toegevoegd omdat de veiligheid in het geding komt, de samenwerking stagneert of de ingezette aanpak onvoldoende resultaat oplevert.

AVE3

AVE3 kan op twee manieren in beeld komen. Wanneer de situatie en de casus complexer wordt, meerdere leefgebieden zijn geraakt en er spelen veiligheidsrisico’s, en wanneer de samenwerking hapert. In dit soort situaties is regie op het (samenwerkings)proces nodig. Gemeenten beschrijven AVE3 daarom niet zozeer als een extra overlegstructuur, maar als een manier om de stagnerende samenwerking vlot te trekken. Procesregie helpt om (hernieuwde) afspraken te maken, rollen te verduidelijken en een gezamenlijke aanpak te realiseren.

Volgens de geïnterviewde gemeenten levert dit meer overzicht op en ontstaat er meer duidelijkheid over de verantwoordelijkheden en het wij-gevoel in de samenwerking. Hierdoor komt er meer grip op casus, verbetert de veiligheid en wordt voorkomen dat inwoners tussen wal en schip raken. Maar deze opbrengst komt niet vanzelf. Het succesvol toepassen van AVE vraagt van zorg- en veiligheidsprofessionals forse inspanning en voortdurend uitleggen, afstemmen en bijsturen.

Vier lessen uit de praktijk van AVE3

Les 1. AVE3 draait om het organiseren van samenwerking

Gemeenten zetten AVE3 in wanneer complexe zorg- en veiligheidsproblematiek samengaat met vastlopende samenwerking of onvoldoende resultaat. In zulke situaties is niet alleen aandacht nodig voor de inwoner of het huishouden, maar ook voor de manier waarop organisaties samenwerken. In die gevallen kan een externe procesregisseur – die niet primair gericht is op hulpverlening – de samenwerking, besluitvorming en gezamenlijke verantwoordelijkheid in beweging houden.

Dat onderscheid tussen hulpverlening en proces blijkt in de praktijk soms lastig. Professionals blijven zich verantwoordelijk te voelen voor een casus en ervaren opschaling soms als het uit handen geven van een probleem. Ook benadrukken gemeenten dat voor betrokken professionals de grens tussen AVE2 en AVE3 soms vaag is. Er is een wisselwerking tussen complexer wordende problematiek en de effectiviteit van de hulpverlening (samenwerking en expertise). Wanneer de samenwerking vastloopt en er niet op tijd een oplossing komt, kan de ernst van de problematiek toenemen. In dit proces van escalatie ervaren professionals soms een grijs gebied tussen AVE2 en AVE3.

In de overgang van AVE2 naar AVE3 ervaren gemeenten ook dat kennis over de casus verloren kan gaan, dat afspraken onvoldoende worden overgedragen of betrokken professionals uit beeld raken. Voor een succesvolle toepassing is daarom een goede overdracht, terugkoppeling en informatie-uitwisseling nodig.

Les 2. Goede samenwerking vraagt een gedeelde taal

AVE3 bevindt zich op het snijvlak van zorg en veiligheid. Die combinatie is nodig, maar ook ingewikkeld. Professionals uit beide domeinen kijken vanuit verschillende perspectieven naar dezelfde situatie. Waar veiligheidspartners vaak de nadruk leggen op risico’s, openbare orde en snelle interventies, richten zorgprofessionals zich vaker op herstel, ondersteuning en een langere adem.

Gemeenten geven aan dat dergelijke verschillen niet verdwijnen door een model in te voeren. Samenwerking vraagt voortdurende aandacht voor taal: verwachtingen, begrippen en rolopvattingen. Daarmee wordt bedoeld dat professionals verschillen in taal, werkwijze en onderliggende uitgangspunten expliciet maken, zodat misverstanden over rollen, verantwoordelijkheden, risico’s en verwachtingen worden voorkomen. En hierin ligt volgens gemeenten ook de grote kracht van AVE3. Door gezamenlijk naar complexe situaties te kijken ontstaat meer begrip voor elkaars afwegingen en verantwoordelijkheden. Daardoor groeit een gedeeld beeld van wat nodig is om escalatie te voorkomen.

Les 3. AVE is een blijvende organisatieopgave

Een belangrijke les uit alle gesprekken is dat AVE na implementatie niet vanzelf blijft functioneren. Gemeenten vertellen dat werken volgens het AVE-model een continu proces is van leren, aanpassen en opnieuw onder de aandacht brengen. Nieuwe medewerkers stromen in, organisaties veranderen en andere beleidsontwikkelingen beïnvloeden de praktijk. Daardoor vraagt AVE voortdurend onderhoud.

Gemeenten experimenteren daarom met verschillende manieren om AVE beter te faciliteren. Voorbeelden zijn herimplementatie van AVE, proeftuinen, aanvullende communicatie, nieuwe vormen van eigenaarschap en gerichte ondersteuning van professionals. Een belangrijke conclusie is dat succesvolle toepassing niet uitsluitend afhankelijk kan zijn van individuele professionals. Management, beleid en bestuur hebben een blijvende rol in het verbinden van domeinen, het bewaken van samenhang en het faciliteren van samenwerking. AVE zou kunnen fungeren als een verbindende werkwijze of benadering voor het gehele sociale domein.

Les 4: AVE legt systeemknelpunten bloot.

De geïnterviewde gemeenten zien in AVE niet alleen een aanpak voor complexe casuïstiek, maar ook als manier om te leren van domeinoverstijgende vraagstukken. De samenwerking rond complexe situaties biedt namelijk niet alleen aanknopingspunten voor betere ondersteuning van inwoners, maar maakt ook andere vraagstukken zichtbaar, zoals beperkingen in informatie-uitwisseling, wettelijke kaders, financiering en de beschikbaarheid van passend aanbod. Deze bredere knelpunten laten zien dat verbetering op systeemniveau nodig is. Soms kan dit binnen het gemeentelijk beleid en de organisatie, maar soms liggen de oplossingen buiten het handelingsperspectief van gemeenten en zijn deze vooral op landelijk niveau te vinden.