Inhoud kennisdossier
Verdieping
Nieuws
Natuur in de stad als slimme investering
Gemeente.nu, 19 februari 2026
Stedelijk groen is geen luxe, maar een slimme investering die helpt tegen hitte, wateroverlast en sociale problemen. Groene maatregelen zoals parken, groene daken en bomen leveren klimaatwinst, gezondheid en hogere leefbaarheid op, maar vragen om samenwerking tussen bewoners, gemeenten en andere partijen. Tegelijk moet beleid rekening houden met rechtvaardigheid, omdat vergroening soms leidt tot hogere huren en verdringing van kwetsbare bewoners.
Zie ook: Profijtelijk vergroenen in de stad – Bite of Science – Universiteit Utrecht
Handreiking Klimaatadaptatie en Gezondheid
AWGL/RIVM, januari 2026
De nieuwste versie van de Handreiking Klimaatadaptatie en Gezondheid laat zien hoe klimaatmaatregelen kunnen worden gekoppeld aan volksgezondheid. Thema’s als hitte, UV-straling en infectieziekten vragen om een integrale aanpak waarin GGD’en en gemeenten samenwerken. De handreiking biedt praktische richtlijnen om gezondheid structureel mee te nemen in klimaatadaptatie, bijvoorbeeld via koele openbare ruimtes, groenvoorziening en monitoring van gezondheidsrisico’s. Door deze koppeling ontstaat niet alleen een klimaatbestendige, maar ook een gezonde leefomgeving. Dit versterkt de samenhang tussen ruimtelijke en sociale opgaven op wijk- en regionaal niveau.
Koppelen: beleidsmedewerkers én management kunnen nu aan de slag
Platform31, december 2025
Met de warmtetransitie, sociale opgaven, ruimtelijke uitdagingen, financiële schaarste en bewonersparticipatie staan gemeenten voor een enorm complex vraagstuk. Is integraal werken dé oplossing? Nee, stellen Jan Kastje en Huub Glas, maar je zult wel moeten. Zij verzamelden praktijkvoorbeelden, tips en analyse-instrumenten waarmee gemeenten op alle niveaus in hun organisatie snel aan de slag kunnen. Zoals: maak keuzes, begin klein en zet de bewoners in.
Door de Bomen – Gebiedsontwikkeling in het buitengebied
Staatsbosbeheer & Heijmans, november 2025
In deze publicatie presenteren Staatsbosbeheer & Heijmans een innovatief concept waarin natuurontwikkeling en woningbouw hand in hand gaan. Het idee is om ecologische winst te koppelen aan de woningbouwopgave, waardoor nieuwe woongebieden bijdragen aan biodiversiteit en landschapskwaliteit. Deze aanpak vraagt om samenwerking tussen publieke en private partijen en laat zien hoe koppelkansen tussen ruimtelijke en ecologische opgaven kunnen leiden tot duurzame gebiedsontwikkeling. Het concept biedt inspiratie voor regio’s die zoeken naar integrale oplossingen voor woningtekort én natuurherstel.
Kamerbrief Integrale visie op de woningmarkt
Rijksoverheid, november 2025
Deze kamerbrief zet een koers uit voor een toekomstbestendige woningmarkt. Met de programma’s Beter Benutten en Innovatie & Opschaling Woningbouw wil het Rijk versnelling brengen in woningbouw door slimme koppelingen met duurzaamheid en gebiedsgerichte ontwikkeling. De visie benadrukt het optimaal benutten van bestaande ruimte, innovatieve bouwconcepten en samenwerking tussen overheden, markt en maatschappelijke partners. Deze integrale aanpak moet niet alleen het woningtekort terugdringen, maar ook bijdragen aan leefbare, klimaatbestendige steden en regio’s.
Lessenbundel Koppelkansen
Provincie Utrecht, september 2025
Deze bundel biedt inzichten uit praktijkervaringen met integrale wijkaanpak. De analyse benoemt obstakels bij het verbinden van klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid in stedelijke gebieden. Naast het signaleren van knelpunten geeft de bundel concrete oplossingsrichtingen om het ruimtelijk en sociaal domein beter te koppelen. Denk aan nieuwe samenwerkingsvormen, het benutten van lokale kennis en het creëren van gezamenlijke investeringsagenda’s. Deze lessen helpen gemeenten en partners om koppelkansen niet alleen te zien, maar ook daadwerkelijk te verzilveren.
Keuzes voor de Leefomgeving 2025
PBL, september 2025
In het rapport schetst het PBL twaalf grote opgaven voor het nieuwe kabinet, waaronder klimaatadaptatie, woningmarkt, verduurzaming van woningen, mobiliteit, circulaire economie en landbouw. Het rapport benadrukt dat deze opgaven niet los van elkaar staan, maar sterk samenhangen. Door verschillende keuze-opties te presenteren, biedt PBL richting voor integrale beleidsvorming en samenwerking tussen overheden, markt en samenleving. De analyse onderstreept dat het combineren van ruimtelijke, sociale en economische vraagstukken cruciaal is om tot een duurzame en leefbare inrichting van stad en regio te komen.
Ontwerp-Nota Ruimte
Rijksoverheid, september 2025
De ontwerp-Nota Ruimte is de langetermijnvisie van het Rijk op de ruimtelijke inrichting van Nederland en maakt ruimtelijke keuzes voor 2030 en 2050, met een doorkijk naar 2100. Dit is de versie voor online-gebruik. De nota kiest expliciet voor integrale ruimtelijke combinaties om schaarse ruimte optimaal te benutten. Grote opgaven – wonen, energie, klimaatadaptatie, natuur en mobiliteit – worden niet afzonderlijk gepland, maar gekoppeld in NOVEX-gebieden en ruimtelijke arrangementen. Voorbeelden zijn woningbouwlocaties die worden verbonden met energie-infrastructuur en klimaatadaptieve inrichting, of natuurontwikkeling gecombineerd met waterveiligheid en recreatie. Het doel is meervoudige waardecreatie en een toekomstbestendige inrichting van Nederland tot 2050 en verder.
Werken aan transformatie: Leren met de Directie Klimaat
PBL, juli 2025
Reflecteert op hoe de rijksoverheid haar eigen werkwijze moet veranderen om klimaatbeleid transformatief te maken. Belicht spanningen tussen sectoraal sturen en samenhangend coördineren, en geeft aanknopingspunten voor een transformatieve overheid. Het rapport koppelt opgaven vooral door te benadrukken dat klimaatbeleid niet los kan worden gezien van andere maatschappelijke transities. Koppelen van opgaven in dit rapport betekent sectoroverstijgend werken, verbinden van beleid en samenleving, en integreren van korte-termijnacties met langetermijn-systeemverandering. De Directie Klimaat wordt gepositioneerd als sleutelactor om transities in samenhang te begrijpen en te ondersteunen.
Het PBL pleit voor een lerende aanpak waarin waarden en overtuigingen achter beleidskeuzes bespreekbaar worden gemaakt. Dit vraagt om verbinding tussen concrete beleidsstappen en de beoogde systeemverandering, zodat kleine maatregelen bijdragen aan grotere transformaties.
Nationaal Programma Circulaire Economie
PBL, 17 juni 2025
Het Planbureau voor de Leefomgeving reflecteert in deze publicatie op de uitvoering van het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) en benadrukt het belang van een lerende en adaptieve aanpak. In het programma werken rijksoverheid, decentrale overheden en maatschappelijke partners samen aan de transitie naar een circulaire economie. Centraal staan transformatieve vaardigheden zoals systeemdenken, samenwerking over domeinen heen en het omgaan met onzekerheid. PBL onderstreept dat niet alleen technische innovaties, maar ook bestuurlijke vernieuwing nodig is. Er wordt gepleit voor governance-leren: het vermogen van overheden om te reflecteren op hun eigen rol en werkwijze. Door beleidsdomeinen beter te verbinden en ruimte te bieden voor experimenten, kan de uitvoeringskracht worden versterkt. Het rapport laat zien dat circulair beleid gebaat is bij institutionele samenwerking en gedeeld eigenaarschap. Zo draagt het NPCE bij aan een meer samenhangende en toekomstgerichte beleidspraktijk.
Rijk en regio maken nieuwe afspraken over grote opgaven in de ruimtelijke ordening
Rijksoverheid, juni 2025
Met deze nieuwe afspraken tussen Rijk en regio wordt een belangrijke stap gezet in de uitvoering van de NOVEX-aanpak. Centraal staan ruimtelijke arrangementen en uitvoeringsagenda’s voor gebieden waar grote opgaven samenkomen: wonen, energie, water en landbouw. Deze afspraken moeten zorgen voor meer duidelijkheid over rollen, investeringen en prioriteiten, zodat integrale gebiedsontwikkeling versnelt. Door koppelingen tussen sectoren expliciet te maken, ontstaat ruimte voor innovatieve oplossingen en gezamenlijke besluitvorming. Dit biedt provincies, gemeenten en partners een kader om complexe transities in samenhang te realiseren.
Samen bouwen aan een gezonde leefomgeving
RIVM, 27 mei 2025
Een gezonde leefomgeving beschermt de gezondheid van inwoners, stimuleert gezond gedrag en is aantrekkelijk en prettig om in te wonen en te werken. Het creëren van een gezonde leefomgeving vraagt om samenwerking over grenzen heen. Zowel tussen organisaties als tussen verschillende beleidsdomeinen. Het slim combineren van financiële stromen en middelen kan hierbij helpen. In de praktijk blijkt dat niet zo makkelijk. In deze brochure staan de belangrijkste succesfactoren voor een gezamenlijke aanpak voor het combineren van financiële stromen.
Samenwerking tussen gemeenten en woningcorporaties bij woningbouw
Platform31, 28 april 2025
De huidige ambitieuze doelen voor nieuwbouw vragen veel van gemeenten en woningcorporaties. Zij werken samen in een onzekere markt met hoge grondprijzen, stijgende materiaalprijzen en arbeidstekorten. De leerkring ‘Sociale en betaalbare woningbouw voor corporaties en gemeenten’ leverde tips op en bijbehorende praktijkvoorbeelden met daarin de belangrijkste lessen. De deelnemers aan de leerkring brachten vraagstukken en praktijkcasussen in en raakten geïnspireerd door best practices van diverse experts en gastsprekers. Dit artikel geeft handvatten voor effectieve samenwerking, waarbij corporaties en gemeenten hun opgaven koppelen rond betaalbare woningbouw, infrastructuur en leefbaarheid.
Klimaat en Samenleving – Burgerperspectieven
SCP, 17 april 2025
Het SCP geeft in deze publicatie een vernieuwend inzicht in de manier waarop koppeling met sociale thema’s kan bijdragen aan draagvlak voor klimaatbeleid. De publicatie laat zien hoe Nederlanders denken over klimaatverandering en het bijbehorende beleid. Veel mensen vinden het klimaat belangrijk, maar ervaren ook onzekerheid over de aanpak van de overheid. Er is behoefte aan duidelijkheid, eerlijkheid in kostenverdeling en meer betrokkenheid bij besluitvorming. Het rapport benadrukt dat sociaal-maatschappelijke afwegingen, zoals rechtvaardigheid en draagvlak, essentieel zijn voor effectief klimaatbeleid. Door burgerperspectieven systematisch in kaart te brengen, biedt het rapport inzichten voor beleidsmakers die opgaven willen koppelen aan maatschappelijke behoeften.
Beleidsverkenning energiearmoede en energietransitie
Rijksoverheid, maart 2025
De Beleidsverkenning energiearmoede en energietransitie onderzoekt hoe beleid kan bijdragen aan het verminderen van energiearmoede in samenhang met de energietransitie. De verkenning benadrukt dat betaalbaarheid, verduurzaming en sociale rechtvaardigheid niet los van elkaar staan. Door koppelingen te leggen tussen technische maatregelen, financiële ondersteuning en wijkgerichte aanpakken, ontstaat ruimte voor integrale oplossingen. Dit vraagt om samenwerking tussen het sociaal en ruimtelijk domein, zodat kwetsbare huishoudens niet achterblijven in de transitie naar een duurzame energievoorziening.
Werken aan transformatie: Reflectie op programma Agenda Stad
PBL en VU, 18 februari 2025
Het PBL en de VU onderzochten hoe het programma Agenda Stad bijdraagt aan stedelijke transitieopgaven via een experimentele en lerende aanpak. Gemeenten werken hierin samen met het Rijk en maatschappelijke partners aan City en Town Deals rond thema’s als wonen, mobiliteit en leefbaarheid. De publicatie belicht Agenda Stad als bestuurlijke innovatie, waarin het Rijk optreedt als transitie-intermediair, beleidsinnovator en institutionele vernieuwer. Tegelijkertijd worden spanningen zichtbaar, zoals tussen lokale maatwerkoplossingen en nationale beleidsdoelen, of tussen experimenteerruimte en verantwoordingsdruk. Het rapport pleit voor het erkennen en actief navigeren van deze paradoxen. Door ruimte te bieden voor leren, experimenteren en samenwerking over bestuurslagen heen, draagt Agenda Stad bij aan het ontwikkelen van nieuwe vormen van transformatief beleid. Zo biedt het waardevolle lessen voor toekomstige governance van complexe maatschappelijke opgaven.
Zes dimensies van transformatieve klimaatadaptatie
Wageningen University – Platform31, januari 2025
Deze publicatie introduceert een raamwerk om te beoordelen hoe diepgaand en domeinoverstijgend klimaatadaptatiebeleid is. Het benadrukt het belang van systeemverandering en het koppelen van sociale, ecologische en ruimtelijke opgaven voor een veerkrachtige toekomst.
Schonere mobiliteit en slimmer verkeer
IPLO, geactualiseerd 2025
Het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) beschrijft in dit rapport nationale beleidsdoelen voor emissievrije mobiliteit en de koppeling met klimaatdoelen en infrastructuurplanning. Het document benadrukt dat mobiliteitstransitie niet losstaat van ruimtelijke keuzes: investeringen in infrastructuur, stedelijke verdichting en duurzame vervoersconcepten moeten in samenhang worden ontwikkeld. Door koppelingen te leggen tussen mobiliteit, energie en leefkwaliteit ontstaat een integrale aanpak die bijdraagt aan zowel klimaatdoelstellingen als bereikbaarheid. Dit vraagt om samenwerking tussen overheden, marktpartijen en regio’s om slimme, schone en toekomstbestendige mobiliteitsoplossingen te realiseren.
KiM-programma 2025 (Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid)
Het KiM-programma 2025 richt zich op duurzame mobiliteit en bereikbaarheid, met nadruk op de integratie van mobiliteitsbeleid met ruimtelijke en klimaatopgaven. Door mobiliteit te koppelen aan woningbouw, energietransitie en klimaatadaptatie wil KiM bijdragen aan een samenhangende inrichting van stad en regio. Het programma onderzoekt hoe slimme vervoersconcepten, infrastructuur en gedragsverandering kunnen aansluiten bij gebiedsontwikkeling en leefkwaliteit. Deze benadering onderstreept dat mobiliteit niet op zichzelf staat, maar een sleutelrol speelt in het realiseren van duurzame, gezonde en goed verbonden stedelijke en regionale gebieden.