Wet- en regelgeving

De afgelopen jaren is de aandacht voor bestaanszekerheid sterk toegenomen. Waar wetgeving rond armoede en schulden zich eerder vooral richtte op schuldhulpverlening en incasso, verschuift de aandacht steeds meer naar het voorkomen van financiële problemen, het verminderen van niet-gebruik van voorzieningen en het vereenvoudigen van inkomensondersteuning. Gemeenten krijgen daarbij een steeds belangrijkere rol in vroegsignalering, proactieve dienstverlening en het integraal ondersteunen van inwoners met geldzorgen, terwijl het Rijk werkt aan nieuwe wetgeving en stelselwijzigingen die gevolgen hebben voor gemeenten en hun partners.

Nieuwe wetgeving

Nationaal Programma Armoede en Schulden (2025)

In juni 2025 presenteerde het kabinet-Schoof het Nationaal Programma Armoede en Schulden (NPAS). Dit programma is de opvolger van de Aanpak Geldzorgen, Armoede en Schulden 2022-2025. Het programma heeft als doel om de toename van (kinder)armoede te voorkomen, de langetermijneffecten van armoede tegen te gaan en mensen in armoede te helpen vooruit te komen. Extra aandacht gaat uit naar werkenden met geldzorgen, jongeren en kinderen. Belangrijke thema’s zijn vroegsignalering, het verminderen van niet-gebruik van regelingen, proactieve dienstverlening en het vereenvoudigen van inkomensondersteuning.

Het programma kent vijf lijnen:

1. Het voorkomen van geldzorgen
2. Kleine zorgen blijven klein: eenvoudige toegang tot hulp en ondersteuning
3. Hulp als het tegenzit: de negatieve effecten van geldzorgen beperken
4. Meer grip en overzicht: passende dienstverlening voor mensen
5. Perspectief voor de toekomst: oplossen van armoede en schulden

Een paar belangrijke maatregelen die voortkomen uit het NPAS zijn bijvoorbeeld:

• Landelijke Pauzeknop: Vanaf 2027 kunnen mensen schulden tijdelijk digitaal laten pauzeren bij aanmelding voor schuldhulp.
• Mijn Betaaloverzicht: Een overzicht waarin overheidsorganisaties (zoals CJIB en Belastingdienst) vorderingen bundelen, zodat bewoners één overzicht krijgen.
• Eenvoudiger beleid: Gemeenten krijgen meer steun en handvatten om armoedebeleid lokaal beter en eenvoudiger in te richten

Meer informatie vind je in de eerste voortgangsrapportage van maart 2026.

Participatiewet in Balans

Op 1 oktober 2025 is de Wet Participatiewet in Balans vastgesteld. De wet bevat meer dan twintig wijzigingen die de Participatiewet eenvoudiger, passender en mensgerichter moeten maken. De wet heeft als uitgangspunten vertrouwen en een realistisch en positief mensbeeld. Het doel is een betere balans tussen bestaanszekerheid, participatie, ondersteuning en handhaving. De strategische doelen van Participatie in Balans zijn:

1. De wet biedt een passend perspectief op werk en participatie
2. De wet biedt een doelmatig vangnet: zeker en voorspelbaar
3. De wet (rechten en plichten) is begrijpelijk en goed na te leven
4. De wet biedt een toereikend inkomend
5. Burgers voelen zich ondersteund door de wet als het gaat om participatie en inkomen
6. De wet sluit aan bij brede vormgeving sociaal domein en inkomensstelsel.

Gemeenten krijgen meer ruimte voor maatwerk en de wet moet hardheden in de uitvoering verminderen. Vanaf 2026 en 2027 treden wijzigingen stapsgewijs in werking.

Een aantal belangrijke wijzigingen zijn:

• Ruimte voor maatwerk: Professionals krijgen meer professionele ruimte om af te wijken van regels als dit nodig is om iemand beter te ondersteunen.
• Minder strenge boetes: De wet pakt de hardheid uit het handhavingsbeleid. De boetes voor een vergissing (bijvoorbeeld het te laat doorgeven van wijzigingen) worden evenrediger en minder zwaar.
• Vereenvoudiging en harmonisatie: Regels rondom vermogen, giften en mantelzorg worden eenduidiger, waardoor het voor zowel de ontvanger als de gemeente makkelijker is om ermee om te gaan.

Het programma werkt met drie sporen:

• Spoor 1: Meer dan twintig maatregelen die op korte termijn de regels en ondersteuning van de Participatiewet beter laten aansluiten op de mogelijkheden en omstandigheden van de mensen voor wie ze bedoeld zijn.
• Spoor 2: De fundamentele herziening van het stelsel op de lange termijn.
• Spoor 3: Versterken van vakkundigheid in (de verandering naar) de herziene Participatiewet.

Meer informatie vind je op de website van Divosa.

Wetgeving in de maak

Wetsvoorstel Proactieve Dienstverlening SZW

Het wetsvoorstel wet proactieve dienstverlening maakt het voor gemeenten, UWV en SVB mogelijk om gegevens uit te wisselen en te onderzoeken wie recht heeft op bijvoorbeeld bijzondere bijstand, minimaregelingen of schuldhulp. Deze bestuursorganen kunnen vervolgens mensen hierover persoonlijk en proactief benaderen en helpen met een aanvraag. De wet is bedoeld om het niet-gebruik van voorzieningen tegen te gaan. Voor het kwijtschelden van lokale belastingen en bepaalde minimaregelingen kunnen gemeenten zelf de afweging maken of ze hiervoor proactieve dienstverlening inzetten. De wet regelt niet dat bestuursorganen ambtshalve (dus zonder aanvraag) kunnen gaan toekennen.

Meer informatie vind je op de website van de rijksoverheid.

Andere rekenmethode

In oktober 2024 kwamen Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) met een nieuwe methode om armoede in Nederland te meten. Deze nieuwe methode werd positief ontvangen, maar er zijn ook de nodige kanttekeningen bij te plaatsen, zoals Movisie in het artikel ‘Ondanks lagere armoedecijfers is het armoedeprobleem nog steeds urgent’ aangaf.