Bestemming sociale koopwoning

Een van de instrumenten voor gemeenten om te sturen op betaalbaarheid is het sturen op sociale koop in het bestemmingsplan sinds de invoering van de Omgevingswet, het Omgevingsplan). In 2019 onderzocht Platform31 in hoeverre gemeenten van dit instrument gebruik maakten. Voor dit onderzoek beantwoorden 81 gemeenten een enquête. Uit de uitkomsten bleek dat slechts een handjevol gemeenten de bestemming sociale koopwoning toepaste. Dit had drie type oorzaken. De eerste, een meer externe oorzaak, ligt in de woningmarkt. Deze was krap toen het instrument in 2008 werd ingevoerd, maar verruimde toen al snel waardoor de maatregel in feite overbodig werd. Gezien de huidige krappe woningmarkt kan de bestemming sociale koopwoning weer erg zinvol zijn. Een tweede groep oorzaken schuilt in de maatregel zelf. De mogelijkheid om de bestemming Sociale koopwoning in het bestemmingsplan toe te passen, was nog heel onbekend. De toen gefixeerde grens van 200.000 euro voor een woning was in sommige woningmarkten te laag, zelfs voor een sobere koopwoning. Ook bestond er angst voor complexiteit. Daarnaast speelden, als derde type oorzaak, enkele meer principiële afwegingen waarom een aantal gemeenten niet kiest voor de maatregel sociale koop. Dat zijn de afwegingen tussen handhaving van het instrument (met straffe controle) versus het creëren van een meer marktconform aanbod (met kleinere, smallere of gestapelde woningen), een voorkeur voor bereikbare koop- of juist liever voor middenhuurwoningen, en de afweging om als gemeente meer faciliterend of meer sturend ruimtelijk beleid te willen voeren.

Het is lastig om een inschatting te maken van het aantal gemeenten dat op dit moment via het Omgevingsplan stuurt op betaalbare koop (voor zover bekend is dat recent niet meer onderzocht). Het programma Betaalbaar Wonen van het Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening stimuleert gemeenten om verkoopoplossingen in te zetten die koopstarters helpen. Daarnaast biedt de ‘Handreiking betaalbare koop gemeenten’ opgesteld door RIGO in opdracht van het ministerie van BZK een afwegingskader voor gemeenten voor het inzetten van instrumentarium om betaalbare koopwoningen te bevorderen.¹ Platform31 onderzocht in 2023 daarnaast wat de effecten zijn van sturingsinstrumenten van gemeenten die inzetten op een betaalbaar woningbouwprogramma in brede zin: sociale huur, middenhuur en betaalbare koop, zowel vóór de bouw als na de bouw. ²

Informatie over hoe sturing op betaalbare woningbouw via het Omgevingsplan werkt is te vinden op het Informatiepunt Leefomgeving.